O Retorno (2018)

Pas na drie romans, die allemaal enthousiast werden onthaald, schreef Dulce Maria Cardoso (1964) het boek dat ze al heel lang wilde – nee, móest – schrijven: O Retorno (‘De terugkeer’), over de half miljoen Portugezen die in 1975 na de onafhankelijkheid van de Portugese koloniën halsoverkop terugkeerden naar het ‘moederland’ en daar, bij gebrek aan woonruimte opgepropt in overvolle hotels, hun onzekere lot moesten afwachten en met de nek werden aangekeken door de plaatselijke bevolking. Dulce Maria Cardoso was één van hen. Bij monde van de vijftienjarige Rui vertelt ze in een overrompelende gedachtestroom het aangrijpende verhaal van mensen die alles kwijtgeraakt zijn en een nieuw bestaan moeten opbouwen in een thuisland dat geen thuis is.

Achtergrond

Deze vierde roman van Dulce Maria Cardoso speelt zich af tijdens een ingrijpende periode van de Portugese geschiedenis. Toen op 25 april 1974 de rechtse dictatuur van de Estado Novo werd beëindigd door een staatsgreep van het leger, had dat ook gevolgen voor de Afrikaanse kolonies. In Angola, Mozambique en Guinee-Bissau woedde een koloniale oorlog tegen diverse bevrijdingsbewegingen. Omdat het inmiddels links geworden moederland de koloniën zo snel mogelijk onafhankelijk wilde laten worden en er door de tegenstellingen tussen de bevrijdingsbewegingen overal de chaos van een burgeroorlog dreigde (die ook jarenlang in met name Angola en Mozambique vernietigend zou uitpakken), keerden de Portugezen die ooit Afrika als hun nieuwe continent hadden gekozen massaal terug naar Portugal. Alleen al uit Angola waren dat meer dan 600.000 mensen. Die golf, die Portugal overspoelde, leidde tot een enorm gespannen sfeer en grote problemen voor de opvang van de zogenaamde retornado’s, die in de meeste gevallen hun hele hebben en houden hadden moeten achterlaten. Zoals het ook enorme gevolgen had voor Angola en Mozambique, omdat daar in één klap de hele middenklasse verdween. Een complex probleem dus op sociaal, economisch en psychologisch vlak.

Het verhaal

Rui is een jongen van vijftien uit Luanda die kort na de onafhankelijkheidsverklaring door de MPLA (de Volksbeweging voor de Bevrijding van Angola), op 10 november 1975, met zijn ouders en zijn zus vertrekt naar Portugal, een land dat hij helemaal niet kent. Aan de vooravond van hun vertrek wordt zijn vader opgepakt door een groep Angolese soldaten. Vervolgens vliegt Rui alleen met zijn moeder en zijn zus naar Lissabon. Daar worden ze, zoals iedereen die geen familie heeft, ondergebracht in een hotel, in hun geval een vijfsterrenhotel in Estoril.

Nadat Dulce Maria Cardoso eerst de verwarring én de verwachtingen van de jongen heeft geschilderd in het lange eerste hoofdstuk, beschrijft ze vervolgens de spanningen die al gauw heersen in het hotel: te veel mensen opgepropt in een veel te kleine ruimte. Uit elke zin blijkt de benauwende situatie waartoe dit leidt. Veel uitzicht is er niet en de frustratie is groot omdat men zoveel verloren heeft. Bovendien moeten de terugkeerders opboksen tegen een zeer vijandige omgeving van de autochtone bevolking, in wier ogen al die retornados fascistische boeven en kapitalisten zijn.

Door haar keuze voor een vijftienjarige jongen als verteller kan Dulce Maria Cardoso de ingewikkelde relaties weergeven in de eenvoudige bewoordingen van een puber die het allemaal probeert te snappen; zo wordt voorkomen dat de roman een pamflet-achtig karakter krijgt. Het is in eerste instantie het verhaal van een jongen die zijn kinderjaren net achter zich heeft gelaten en van de ene dag op de andere wordt gedwongen de rol van man-in-huis op zich te nemen, een coming of age-roman dus. Rui vertelt wat hij ziet en meemaakt, waarover hij droomt, wat hij hoopt, wat hij wil en wat er misgaat. En aan de hand van de dingen die hij meemaakt, schildert Dulce het Portugal van die jaren. 

Een rijke, gelaagde roman, deels autobiografisch, omdat ook Dulce Maria Cardoso als kind van Portugese ouders (ze werd in 1964 nog in Portugal geboren) op elfjarige leeftijd uit haar wereld in Angola werd weggerukt. Het is vooral de beklemming en de wreedheid van haar ontworteling die ze hier heeft proberen te verwoorden.

De schrijver

Dulce Maria Cardoso (1964, Fonte Longa, Trás-os-Montes) geldt als een van de belangrijkste hedendaagse auteurs van Portugal en wordt geroemd om haar zinderende stijl. Haar boeken zijn inmiddels in vele talen vertaald. Meer over haar vind je hier.

Een fragment uit dit boek vind je hier.

In de pers

“De Portugese schrijfster Dulce Maria Cardoso vertelt een verhaal dat verband houdt met haar eigen levensverhaal op een dusdanig gevoelige en beklijvende manier dat je meer van deze auteur wilt lezen.”
(Deutschlandfunk Kultur)

“Het komt uiterst zelden voor dat een boek je op deze manier weet te verrassen en te ontroeren. Met O Retorno treedt Dulce Maria Cardoso toe tot het pantheon van grote schrijvers.”
(João Bonifácio, Público)